Anna Boniecka

Myśli – Jak dziecko interpretuje sytuacje wywołujące lęk? Czy przewiduje katastrofalne scenariusze?

Ciało – Jakie objawy fizyczne towarzyszą lękowi? (np. szybkie bicie serca, napięcie mięśni, nudności, drżenie ciała, suchość w ustach, pocenie się, dygotanie, płacz, rumieńce itp.)

Zachowanie – Jak dziecko reaguje na lęk? Czy unika sytuacji, ucieka, zamraża się w stresujących momentach?

Myśli – Jak dziecko interpretuje sytuacje wywołujące lęk? Czy przewiduje katastrofalne scenariusze?

Ciało – Jakie objawy fizyczne towarzyszą lękowi? (np. szybkie bicie serca, napięcie mięśni, nudności, drżenie ciała, suchość w ustach, pocenie się, dygotanie, płacz, rumieńce itp.)

Zachowanie – Jak dziecko reaguje na lęk? Czy unika sytuacji, ucieka, zamraża się w stresujących momentach?

Wyjaśnij dziecku, czym jest lęk i jakie są jego formy (strach, obawa, napięcie, nieśmiałość, przerażenie).

Pomóż dziecku mierzyć swój poziom lęku, np. stosując skalę niepokoju 0-10 – dzięki temu nauczy się oceniać, że różne sytuacje mogą wywoływać różny poziom strachu.

Rozmawiaj o tym, jak lęk wpływa na ciało – zapytaj dziecko, gdzie czuje napięcie, co odczuwa podczas stresującej sytuacji.

Omów myśli, jakie pojawiają się w głowie dziecka w sytuacjach lękowych – czy są realistyczne? Czy istnieją dowody na ich prawdziwość?

Jak często byłeś w podobnej sytuacji i czy coś złego się wydarzyło?

Co wiesz o tej sytuacji?

Co działało wcześniej, gdy czułeś lęk?

Jakie są inne możliwe wyjaśnienia?

Co najprawdopodobniej się wydarzy?

Jakie są realne szanse na to, że stanie się coś złego?

Co byś powiedział swojemu przyjacielowi w takiej sytuacji?

Dziecko musi zmierzyć się z lękiem, aby go przezwyciężyć. Pomóż mu stworzyć drabinę odwagi – listę kroków od najmniej do najbardziej stresującej sytuacji.

Przykład: Jeśli dziecko boi się windy:

Po każdym kroku dziecko powinno otrzymać pochwałę i małą nagrodę, by wzmocnić swoje

poczucie sukcesu.

Chwal dziecko za każdą próbę zmierzenia się z lękiem – nawet najmniejsze postępy zasługują na uznanie.

Stosuj nagrody dostosowane do dziecka (np. wspólne obejrzenie bajki, spacer, naklejki, zabawa, gra planszowa).

Upewnij się, że dziecko wie, za co jest nagradzane, aby wzmacniać pożądane zachowanie.

Jeśli dziecko skarży się na lęk, ale nie jest to poważna sytuacja, nie wzmacniaj go nadmiernym pocieszaniem.

Po ustąpieniu lęku zwróć uwagę na dziecko i pochwal je za opanowanie emocji („Widzę, że się uspokoiłeś – świetnie sobie poradziłeś!”).

Zamiast od razu proponować gotowe rozwiązania, pytaj: „Co możesz zrobić, aby sobie pomóc?”, „Jak poradziłeś sobie ostatnim razem?”

Pomóż dziecku odkrywać strategie, które sprawdzają się w jego przypadku.

Dzieci uczą się poprzez obserwację – jeśli rodzic w trudnych sytuacjach zachowuje spokój, dziecko będzie miało większą pewność siebie.

Unikaj nadmiernej ochrony – nadopiekuńczość może nasilić lęki dziecka

Fobie specyficzne – intensywny lęk przed określonymi obiektami lub sytuacjami,

Lęk społeczny – silna obawa przed oceną i interakcjami społecznymi,

Lęk separacyjny – lęk przed rozstaniem z opiekunem,

Agorafobia – lęk przed miejscami, z których trudno uciec,

Zaburzenie lęku uogólnionego (GAD) – nadmierne zamartwianie się różnymi aspektami życia.

Obserwacja objawów – dziecko może zgłaszać swoje lęki lub unikać określonych sytuacji; warto zwracać uwagę na objawy somatyczne (np. bóle brzucha, nudności, bóle głowy, przyspieszone bicie serca w sytuacjach stresowych).

Wywiad kliniczny – psycholog lub psychiatra analizuje częstość, nasilenie i wpływ objawów na życie dziecka.

Ocena różnicowa – wykluczenie innych schorzeń (np. problemów hormonalnych) oraz zaburzeń o podobnych objawach (np. depresji, ADHD, OCD).

Narzędzia diagnostyczne – kwestionariusze objawów lękowych oraz testy psychometryczne mogą pomóc w określeniu rodzaju i poziomu lęku.

Nie bagatelizuj lęków dziecka – unikaj stwierdzeń typu „Nie ma się czego bać”, ponieważ dla dziecka lęk jest realnym problemem.

Okazuj wsparcie, np.: „Widzę, że bardzo się boisz. Możemy razem zastanowić się, jak sobie z tym poradzić.”

Pomóż dziecku nazwać emocje: „Czy czujesz niepokój, strach czy stres?”

Nie unikajcie sytuacji wywołujących lęk – unikanie tylko utrwala problem.

Twórz hierarchię lęku – spiszcie sytuacje od najmniej do najbardziej stresującej i powoli je przełamujcie.

Zacznijcie od małych kroków, np. jeśli dziecko boi się szkoły, najpierw możecie przejść obok budynku, potem wejść na chwilę, aż do stopniowego wydłużania pobytu.

Chwal dziecko za każdą próbę zmierzenia się z lękiem, nawet jeśli to mały krok.

Ćwiczenia oddechowe – np. „Wdychamy powietrze nosem licząc do czterech, zatrzymujemy na chwilę i powoli wypuszczamy ustami.”

Relaksacja mięśni – napięcie i rozluźnianie poszczególnych partii ciała pomaga w redukcji stresu.

Techniki wizualizacji – dziecko może wyobrażać sobie spokojne miejsce (np. plażę, łąkę), co pomaga w redukcji napięcia.

Zastępowanie katastroficznych myśli realistycznymi – np. „Co najgorszego może się wydarzyć? Jakie są na to realne szanse?”

Dzieci uczą się przez obserwację – jeśli rodzic radzi sobie z trudnymi sytuacjami spokojnie, dziecko nabierze większej pewności siebie.

Zachęcaj dziecko do wyrażania swoich potrzeb: „Co możesz powiedzieć, jeśli ktoś ci dokucza?”

Pomóż dziecku ćwiczyć reakcje na trudne sytuacje poprzez odgrywanie ról.

Zaburzenia lękowe często nasilają się w sytuacjach niepewności, dlatego ważna jest rutyna i przewidywalność.

Pomóż dziecku planować dzień i jasno określać, co będzie się działo – np. „Jutro rano idziemy do szkoły, potem będziesz miał zajęcia z matematyki, a po południu wrócimy do domu i pobawimy się.”

Przypominaj, że każda sytuacja ma początek i koniec – „Teraz się stresujesz, ale ten moment minie.”

Restrukturyzację poznawczą – pomoc dziecku w zmianie myśli katastroficznych,

Techniki relaksacyjne – nauka kontroli napięcia,

Stopniowaną ekspozycję – oswajanie się z sytuacjami budzącymi lęk,

Trening umiejętności społecznych – szczególnie ważny w lęku społecznym.

SSRI (np. fluoksetyna, sertralina) mogą być stosowane w przypadkach ciężkich zaburzeń lękowych, gdy CBT nie przynosi wystarczających efektów.

Leki powinny być stosowane pod kontrolą lekarza i wymagają monitorowania skutków ubocznych.

Stosowana w przypadkach, gdy objawy są intensywne lub występują dodatkowe zaburzenia (np. ADHD, depresja).

Kontakt wzrokowy – dziecko powinno patrzeć na rozmówcę, ale bez nadmiernego wpatrywania się,

Postawa ciała – skulona sylwetka, odwracanie się lub garbienie może być odebrane jako brak pewności siebie,

Wyraz twarzy – dziecko powinno umieć dostosować emocje do sytuacji i uśmiechać się, gdy jest to właściwe.

Ton i barwa głosu – powinny być przyjazne i zgodne z przekazywanymi emocjami,

Natężenie głosu – dostosowane do sytuacji (nie za głośno, nie za cicho),

Tempo mowy – powinno być płynne i wyraźne.

Rozpoczynanie i podtrzymywanie rozmowy,

Zadawanie pytań i zabieranie głosu,

Dobór tematów do rozmowy,

Stosowanie zwrotów grzecznościowych („proszę”, „dziękuję”, „przepraszam”).

Życzliwość i okazywanie przyjaznych uczuć,

Mówienie komplementów i wyrażanie wdzięczności,

Okazywanie empatii i współczucia,

Proponowanie wspólnych aktywności, np. zabawy czy pomocy w trudnych sytuacjach.

Upominać się o swoje prawa,

Prosić o pomoc,

Odmawiać w sposób stanowczy, ale uprzejmy,

Radzić sobie z dokuczaniem czy dręczeniem.

Rozmawiać z dzieckiem o różnych sytuacjach, w których warto zachować się w określony sposób,

Wyjaśniać znaczenie dobrych manier i komunikacji,

Zachęcać do stosowania tych umiejętności w praktyce – np. podczas wizyty u znajomych czy w sklepie.

Teatrzyk kukiełkowy, w którym postaci uczą się, jak reagować w różnych sytuacjach,

Odgrywanie scenek z życia codziennego (np. jak poprosić kolegę o zabawkę, jak powiedzieć „nie”, gdy ktoś namawia do czegoś niewłaściwego).

Doceniać wysiłki dziecka – nawet jeśli początkowo robi coś nieporadnie,

Dawać wskazówki – delikatnie korygować błędy i sugerować, co można poprawić,

Chwalić za postępy – podkreślać momenty, w których dziecko dobrze sobie radzi.

Ćwiczenie mówienia „nie” – Rodzice mogą tworzyć scenariusze, w których dziecko uczy się odmawiać w grzeczny, ale stanowczy sposób.

Przykładowe zdania: „Nie, dziękuję, nie chcę tego robić”, „Nie podoba mi się to, proszę przestań”, „Nie zgadzam się, mam inne zdanie”.

Modelowanie zachowań – Jeśli rodzic pokazuje asertywność w codziennych sytuacjach (np. odmawia zakupienia kolejnej zabawki w sklepie, wyjaśniając powody), dziecko uczy się przez obserwację.

Zachęcanie do wyrażania własnych opinii – Warto zadawać pytania: „Co o tym myślisz?”, „Jakie masz zdanie?”, „Czy czujesz się z tym dobrze?”.

Ćwiczenie kontaktu wzrokowego i pewnego tonu głosu – Rodzic może przypominać dziecku, by mówiło stanowczo, ale spokojnie, z zachowaniem kontaktu wzrokowego.

ignorować osobę zaczepiającą,

spokojnie odejść,

skupić się na czymś innym (np. nucić piosenkę).